نقدی بر کتاب یک دریا ستاره

نویسنده:علیرضا کیانی مقدممنتقد

بسم الله الرحمن الرحیم

با آنکه از عنوان «خاطرات همسر شهید» معمولاً تصویری از شهید در ذهن متبادر می‌شود، «یک دریا ستاره» مسیر دیگری را در پیش گرفته است. تمرکز اصلی این کتاب نه بر شخصیت شهید، که بر سرگذشت و زندگی خانم زهرا تعجب است. به بیان دیگر همان­طور که راوی از شخصیت­ هایی نظیر مادر، برادر و دوست خود یاد می­کند و وقایع مرتبط با ایشان را توضیح می­دهد، از همسرش نیز در بخش ­هایی از کتاب صحبت به میان می­آورد و چندان به دنبال ارائه تصویری کامل از زندگی شهید نیست.

«یک دریا ستاره» نتیجه ده جلسه مصاحبه سیدقاسم یاحسینی با زهرا تعجب همسر شهید مسعود (حبیب) خلعتی است. نویسنده در ابتدا کودکیِ فقیرانه و پر از سختی راوی آبادانی تا پیش از انقلاب اسلامی را به تصویر می­کشد و پس از آن به شرح اتفاقات پیرامون او در سال ۵۷ می­پردازد. در کشاکش خاطرات کودکی و نوجوانی راوی، به صورت گذری اطلاعاتی از شهید که دوست برادر راوی است و به خانه ایشان رفت­وآمد دارد نیز به مخاطب داده می­شود. سال ۵۹ شهید از راوی خواستگاری می­کند و پس از جواب مثبت اولیه، جواب منفی می­شنود. دو هفته پس از حمله عراق به ایران، راوی به همراه خانواده­ شلوغ خود مجبور به ترک آبادان می­شود و به فراشبند مهاجرت می­کنند. رفت­ وآمدهای شهید به خانه راوی همچنان ادامه دارد تا در نهایت در خرداد سال ۶۰ به ساده­ترین شکل ممکن راوی و شهید به عقد یکدیگر درمی­آیند. چندی بعد راوی به همراه همسر خود سفری دو ماهه به آبادان در حال جنگ دارد تا جزو معدود زنانی باشد که آبادان را در این برهه زمانی درک کرده­اند. از این زمان تا سال ۶۶ که سال شهادت همسر راوی است، خانم تعجب بیشتر مشغول نقش مادری برای دو فرزند خود است. در پایان نویسنده با بیان وقایع شهادت همسر راوی کتاب خود را به اتمام می­رساند.

چاپ نهم این کتاب توسط انتشارات سوره­ مهر در ۱۵۲ صفحه به طبع و انتشار رسیده است.

ساختار:

نویسنده کتاب خود را در قالب یک مقدمه و دوازده فصل تنظیم کرده و عکس­هایی را به عنوان حسن ختام در انتهای کتاب آورده­ است. در راستای نشان دادن نظم ذهنی نویسنده لازم است به صورت مختصر شرحی از محتوای هر یک از فصول داده شود. آقای یاحسینی در پنج فصل ابتدایی مشغول ترسیم سیمای زندگانی شخصی راوی است. از اواسط فصل پنجم وارد وقایع مربوط به انقلاب می­شود و فصل ششم را کامل به آن اختصاص می­دهد. فصل هفتم شرح وقایع پس از انقلاب تا پیش از شروع جنگ است. فصل هشتم و نهم سیمای جنگ به رشته تحریر در می­آید و فصل دهم، عهده­دار روایت ازدواج راوی و شهید می­شود. در فصل یازدهم، حضور خانم تعجب در آبادان به تصویر کشیده­ می­شود و بیشتر سطور فصل دوازدهم به شهادت همسر راوی اختصاص می­یابد.

مولف تلاش کرده است هر برهه از زندگی راوی را در یک فصل بگنجاند و تا حدودی موفق عمل کرده است اما به­نظر می­رسد انتخاب عدد دوازده بیش از آن­که دلیلی مربوط به تعداد برهه­های زندگانی راوی داشته باشد، دلیلی دیگر داشته است؛ چرا که موجب عدم توازن بین فصول شده است و فصل یازدهم به تنهایی صفحاتی بیش از مجموع صفحات فصل‌های یک و سه و پنج به خود اختصاص داده است. شاید این عدم توازن در نگاه اولیه چندان مهم به­نظر نرسد اما در سطور آتی توضیح داده خواهد شد که فصل­بندی و نظم در روایتگری یکی از مولفه­های زیبایی نوشته است و امکان ماندگاری اثر را بیشتر می­کند.

تلاش نویسنده در راستای نظم بخشیدن به خاطرات و روایت داستانی از خاطرات راوی گرچه کتاب را به کتب ادبی نزدیک می­کند اما زبان روایت نزدیک به گویش و فقر پرداخت داستانی باعث می­شود که در نهایت «یک دریا ستاره» بیش از هرچیز به خاطره شفاهی نزدیک باشد. البته با توجه به این­که بیشتر وقایعی که راوی نقل می­کند در فضایی نه­چندان عمومی رقم می­خورد، انتظار ارجاع و مستندسازی آن انتظار به­جایی به­نظر نمی­رسد. برخی ماجراها نظیر آتش­سوزی سینما رکس آبادان که دارای چنین قابلیتی هستند نیز بدون ارجاع و مستندسازی هستند و نویسنده تنها به بیان راوی اکتفا کرده است.

سبک نگارش:

زاویه دید مولف اول شخص است. سرعت روایت بالاست و وقایع گاه ناگهان به صورت انسان کوبیده می­شوند. جملات کوتاه­­ اند و بسیار نزدیک به گویش. نه به آن­ معنا که به زبان محاوره به نگارش درآمده باشند بلکه به این معنا که جملات گویا به همان نحوه بیان راوی مکتوب شده­اند. برای درک بیشتر این سبک نگارش می­توان عبارت «قهر که می­کردیم، برای رو کم کنی، تا مدرسه تعطیل می­شد شروع می­کردیم مسابقه دو» را مثال زد که در آن گویا نویسنده دقیقاً همان عبارتی که راوی نقل کرده را مکتوب کرده است؛ آن هم بدون هیچ پرداخت خاصی به لحاظ زبانی و نگارشی. این سبک نگارش از یک­سو حس صمیمیت را به مخاطب منتقل می­کند و خوانایی کتاب را به لحاظ کمیت مخاطب عمومی و سرعت خوانش بالاتر می­برد و از سوی دیگر مخاطبی که به دنبال نوشته­های فاخر است را از خود می­راند و باعث حصر نوشته در زمانه خود  می شود. به بیان دیگر بدون لحاظ ارزش تاریخی و معنوی این کتاب، این نوشته محدود به زمان خود خواهد ماند و برای آیندگان هیچ جذابیتی نخواهد داشت.

نقل ­قول­ ها به زبان محاوره‌اند و گاه دچار ضعف. به طور مثال نویسنده در صفحه ۳۰ پس از نقل «ننه آب بخور سیر می­شی»  از زبان مادر راوی، عبارت «آخه آب که آدم را سیر نمی­کنه» را از زبان راوی نقل می­کند که با وجود آن­که هر دو عبارت به زبان محاوره­ اند اما از کلمه «را» در عبارت دوم استفاده شده است که با جمله قبلی تناسبی ندارد.

برای خوانش بهتر کلمات محلی، معادل انگلیسی آن قرار داده شده است. برای مثال در صفحه ۳۷ کلمه «berok» پس از عبارت «بچه بروک» نوشته شده است. باتوجه به این­که به راحتی می­توان با اعراب­ گذاری نوع خوانش کلمه را معین کرد، استفاده از این روش کمی عجیب به ­نظر می­رسد.

محتوا:

«یک دریا ستاره» خاطرات بیست‌ساله‌ی خانم تعجب در بازه زمانی نیمه دوم دهه چهل تا سال ۶۶ است که  در آبادان، فراشبند و بندرعباس و اندکی در دیگر شهرها نظیر کازرون و ماهشهر رقم می­خورد. محور خاطرات، راوی است و وقایعی که برایش رقم خورده است. بنابراین با کتاب منسجمی روبه‌رو هستیم که موضوع آن به طور مدام عوض نمی­شود! انتظار اولیه مخاطب از «خاطرات همسر شهید» ارائه یک تصویر کامل از شهید است و این انتظار چندان برآورده نمی­شود و به­ نظر امکان بیشتر پرداختن به شخصیت و رفتار شهید وجود داشت ولی باید توجه داشت که خاطرات خانم زهرا تعجب، اطلاعات مفیدی را ارائه می­دهد و از این جهت بسیار ارزشمند است.

راوی ضمن بیان خاطرات خود اوضاع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی این بازه زمانی را هم نقل می­کند و این کتاب از این لحاظ به شدت غنی است و قابل استفاده برای پژوهشگران. به­ طور مثال راوی در صفحه ۳۸ و ۳۹ خاطره ورود دختری محجبه را به مدرسه نقل می­کند که همه با دیدن حجاب او متعجب شده بودند؛ چرا که خود بی حجاب بودند. یا در صفحه ۸۶ برخورد بد مردم و مسخره کردن ایشان پس از آن­که راوی و خانواده ­اش به علت جنگ مجبور به ترک آبادان شده بودند نقل می­شود. راوی مسائل مهمی نظیر سیر تحول مردم حول مسئله انقلاب اسلامی، فقر، مبارزات سیاسی، مجاهدت، جنگ­زدگی و آوارگی، اسارت یکی از بستگان و … را به تصویر می­کشد. شاید همین تصویرگری ­های متعدد و مهم است که باعث شده این کتاب مورد استقبال قرار بگیرد و به چاپ نهم برسد.

دلایل پیروزی انقلاب اسلامی، دلایل بروز جنگ و وقایع جنگ از جمله مسائلی هستند که راوی به آن نپرداخته است. از محبت خود و دیگران نسبت به امام (ره) و انقلاب صحبت به میان می­آید، از مجاهدت­ها و سختی­هایی که در زمان انقلاب و دفاع مقدس کشیده شد، از معنویت رزمندگان و …، اما از انگیزه شروع جنگ توسط دشمن و پشتیبانان وی و همچنین پیروز جنگ مطلبی بیان نمی­شود. در واقع راوی چندان وارد تحلیل وقایع نمی­شود و آن­چه را که می­بیند نقل می­کند و این مطلب هم دلیل دیگری است بر آن­که کتاب را بیش از هرچیز باید اثری در زمره خاطرات شفاهی به حساب آورد.

نشر:

تصویر روی جلد، یک تصویر سیاه و سفید و نه­چندان واضح از خانم تعجب است و به­نظر این تصویر از یک­سو مناسب کتاب تاریخ شفاهی است که با سیاه­ و سفید بودن تصویر و ناواضح بودنش، قدیمی بودن آن را می­رساند و از سوی دیگر مناسب یک کتاب داستانی است که موضوع کتاب را به تصویر می­کشد.

نام «یک دریا ستاره» که متاثر از محل شهادت شهید است و نسبت شهید با راوی، به دنبال نشان دادن میزان علقه خانم تعجب و نوع نگاه ایشان به شهید است.

حجم کم کتاب و نوع نگارش نویسنده در کنار خاطرات ناب خانم تعجب، کتابی خواندنی را برای عموم مردم به ارمغان آورده است. چاپ نزدیک به ۲۰۰۰۰ جلد در ۹ نوبت گویای جذابیت این کتاب است. اوج استقبال به این اثر در در دهه هشتاد بوده و پس از آن روند طبع و انتشار کاهشی شده است. به­ نظر می­رسد دلیل کاهش استقبال نسبت به این اثر را باید در نوع روایت­گری از جستجو کرد. خاطرات خانم تعجب پر از نکات شگفت و جذاب برای مخاطب است و همان­طور که اشاره شد چندان پرداخت خاصی روی این خاطرات انجام نشده است و تقریباً به صورت تاریخی شفاهی خام باقی­ مانده ­اند. تاریخ شفاهی بدون پرداخت و به خودی خود می­تواند مورد استقبال قرار بگیرد اما عموم مردم وقتی با آثار ادبی دیگری مواجه می­شوند، به آن‌ها گرایش پیدا می­کنند. پس شاید بتوان گفت که تولید انبوه آثار پرداخت‌شده و خوش‌خوان در دهه نود، مجال رقابت در جذب عموم مخاطبین را از کتاب­های تاریخ شفاهی خام گرفته است. بنابراین بازتولید ادبی و داستانی از خاطرات خانم تعجب، شاید بهترین راه­ حل برای احیای این اثر باشد. مسائلی نظیر فصل­ بندی مناسب هم به صورت شکلی می­توانند در خوانایی هرچه بیشتر این اثر موثر باشند. با توجه به اهمیت و جذابیت خاطرات خانم تعجب، تولیدات رسانه­ای از این اثر و همچنین ارجاع به آن در پژوهش­ها از یک­سو موجب افزایش آگاهی مردم و افزایش غنای تولیدات می­شود و از سوی دیگر زمینه مراجعه مخاطبین به این اثر را فراهم می­سازد.

جمع بندی:

«یک دریا ستاره»، زندگی­نامه خانم تعجب است و ضمن آن به شخصیت شهید خلعتی هم پرداخته می­شود. اهمیت این اثر در پرداختن به مسائلی نظیر فقر، تحول افراد پیرامون انقلاب اسلامی، مبارزه و مجاهدت، واقعیت­ های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی قبل از انقلاب است و به همین دلیل می­تواند مورد استفاده پژوهشگران و عموم مردم قرار بگیرد. در زمینه تاریخ شفاهی و خاطرات همسران شهدا، کتاب­های بسیاری تالیف شده­اند ولی این کتاب به دلیل فقر بررسی تاریخی و عدم ارجاع به سایر مستندات و همچنین فقدان پرداخت کافی به شخصیت شهید، از سایر کتاب­های این دو حوزه متمایز می­شود. پرداخت داستانی آقای یاحسینی چندان جذابیتی به خاطرات اضافه نکرده است و کتاب، جذابیت خود را بیش از فرم، مدیون محتواست. به گفته نویسنده، این کتاب حاصل ده جلسه مصاحبه با خانم تعجب است. این بیان از یک­سو نویدبخش نویسندگان نوپا برای تولید اثر در حوزه دفاع مقدس است و این مژده را می­دهد که برای تولید اثر نیاز به مصاحبه­ های طاقت ­فرسای چندین­ ساله نیست. از یک­سو توانمندی نویسنده در مصاحبه را نشان می­دهد که در ده جلسه توانسته است محتوای مورد نظر خود را به دست آورد. و از همه مهم­تر نشان می­دهد که این اثر نیازمند تکمیل است؛ چرا که سال­های ۶۰ تا ۶۶ در سه بند صفحه ۱۳۰ خلاصه شدهاند و یکی از مهم­ترین قسمت­های زندگی خانم تعجب، یعنی زندگی شش ساله با شهید، تقریباً دیده نشده است. تکمیل این اثر و همچنین پرداخت داستانی به خاطرات، موجب احیای این اثر خواهد شد.