بسم الله الرحمن الرحیم
روایت مرسوم از شهدا، به خصوص شهدای شاخص و سرداران بهنام، روایت حضور اجتماعی ایشان است. این روایتها باتوجه به محیط فعالیت شهدا که معمولاً محیطی نظامی است، در چارچوبی خاص محصور میشوند و نمیتوانند همه ابعاد شخصیت شهید را بیان کنند. نویسندگان برای رفع این خلأ به سمت روایت زندگی شهید از نگاه خانواده میروند که البته گاهی سنگینی سایه روایت فعالیت اجتماعی، سایر ابعاد زندگی شهید را تحت الشعاع خود قرار میدهد. «نیمه پنهان ماه» همان بخش در سایه و کمتر دیده شده از زندگی شهدای شاخص است. نویسندگان این مجموعه تمرکز خود را بر کشف و بیان زوایای جدید و پنهان زندگی شهدای شاخص گذاشتهاند و برای تحقق این مقصود به سراغ خاطرات همسران شهدا رفتهاند. «چمران به روایت همسر شهید» به قلم حبیبه جعفریان، اولین جلد از این مجموعه است که در ۶۴ صفحه توسط انتشارات روایت فتح به چاپ رسیده است.
قلم حبیبه جعفریان در این کتاب وقف روایت نگاه غاده چمران به همسرش از حدود سال ۵۵ تا چند ماه پس از شهادت دکتر در سال ۶۰ شده است. غاده نویسندهای با روحیه لطیف و متنفر از جنگ است که در کشاکش جنگهای مختلف لبنان توسط سید غروی با شهید چمران و مدرسهای که برای ایتام تاسیس شده آشنا و به پیشنهاد و اصرار دکتر در آن مدرسه مشغول به فعالیت میشود. و بعد هم خواستگاری مصطفی از او پیش میآید. غاده شیفته مصطفی شده ولی خانوادهاش به دلایلی نظیر اختلاف سنی بیست ساله با این وصلت مخالف هستند. در نهایت پس از کشوقوسهای فراوان پدر به ازدواج دختر رضایت میدهد. زندگی نوپای این زوج تا پیروزی انقلاب اسلامی در لبنان ادامه دارد و بعد از آن مصطفی چمران به تنهایی عازم ایران میشود. تا قبل از شهادت دکتر، غاده دو مرتبه به ایران سفر میکند که اولی مصادف با غائله کردستان است و دومی بعد از شروع جنگ تحمیلی. غاده نه در کردستان و نه در اهواز همسر خود را تنها نمیگذارد و تا آخرین لحظات در کنار او میماند. شب آخر دکتر خبر از شهادت خود در روز بعد میدهد و همسرش را برای این واقعه آماده میسازد. غاده بنا بروصیت دکتر، پس از شهادت او در ایران زندگی میکند اما به دلیل آنکه دکتر از دنیا چیزی برای خود نیندوخته است، با سختیهایی مواجه میشود و پایان کتاب روایت بخشی از این سختیهاست.
ساختار:
کتاب هیچ ارجاعی ندارد؛ راوی تنها شاهد برخی حکایتهاست و همین مسئله امکان ارجاع به سایر مستندات را منتفی میکند. قصد نویسنده هم تولید اثری پژوهشی نیست و به دنبال نگارش حکایتهایی ناشنیده از شهید چمران است و به همین دلیل به خاطرات همسر شهید اکتفا کرده است. از این جهت کتاب در زمره کتب ادبیات داستانی قرار میگیرد.
کتاب با مقدمهای کوتاه و داستان با پیشینهای مختصر از غاده و خانوادهاش شروع میشود و در خلال داستان این پیشینه کمی واضحتر میشود. حکایتها به صورت متوالی روایت میشوند. گویا یک ساعت به همسر شهید فرصت داده باشند که خاطراتش را بیان کند و او هم هرچه در ذهن داشته را روی دایره ریخته باشد. همین سبک، باعث یکپارچگی داستان شده که در خلال آن حکایتهای متعددی نظیر بیماری مادر راوی و برخورد شهید چمران با این مسئله و ترکیدن زودپز غاده در استراحتگاه افسران بیان میشود. ضربآهنگ روایت داستان تند است و همین مسئله را باید علت حجم کم کتاب دانست. با این مختصات میتوان گفت که نویسنده این کتاب درصدد خلق یک داستان بلند بوده است.
سبک نگارش:
کتاب دو قلم دارد. یکی قلم روان نویسنده بر اساس زبان معیار (هنگام روایت داستان از زبان خود) و دیگری قلم فارسی دستوپا شکسته نویسنده بر اساس زبان محاوره. (زمانی که میخواهد داستان را از زبان راوی بیان کند.) به این دوگانگی قلم باید دوگانگی زاویه دید داستان را هم اضافه کرد که گاه سوم شخص است و نویسنده از بیرون به راوی مینگرد و او را توصیف میکند و گاه اول شخصی که نویسنده از زبان راوی مینگارد. حبیبه جعفریان در حفظ زبان راوی میکوشد و به همین دلیل خروجی کار کمی متفاوت از گویش معیار فارسی است. برای مثال در اواخر کتاب زمانی که راوی میخواهد برخورد افسر مسیحی لبنانی را با خود بیان کند میگوید «خیلی زیر تاثیر قرار گرفت» و نویسنده همین عبارت را مکتوب میکند؛ در حالیکه عبارت «زیر تاثیر» ترجمه «تحت تاثیر» است و راوی کلمه تحت را هم ترجمه کرده و نویسنده دقیقا همین ترجمه راوی را در نگارش خود آورده است. بهنظر میرسد که نویسنده با توجه به شیرین بودن عبارتپردازیهای راوی ذوق به خرج داده است چرا که علاوه بر عدم اختلال معنایی، بر جذابیت متن نیز افزوده شده است.
نکته آزاردهنده تعویضهای سریع زوایای دید در برخی قسمتهای کتاب است. برای مثال ابتدای کتاب وقتی نویسنده با زاویه دید سوم شخص در حال توصیف احوال راوی است و مینگارد: «او آنقدر لبنانی بود که بداند لبنان برای جنگ همانقدر حاصلخیز است که برای زیتون و نخل. هرچند نمیفهمید چرا» بلافاصله به سراغ زاویه دید اول شخص میرود و از نگاه راوی قلم میزند: «نمیفهمیدم چرا مردم باید هم را بکشند». این تغییر ناگهانی زاویه دید، که دور از انتظار و بدون مقدمهچینی است، در برخی بخشهای کتاب مخاطب را سردرگم میکند.
نویسنده به دنبال ایجاد تعلیق نیست. مولف چند خط بعد از ایجاد یک گره در داستان، آن را برای مخاطب باز میکند و نمیگذارد این تعلیق ذهن مخاطب را در طولانیمدت همراه کند. جالب آنکه مخاطب بدون داشتن یک تعلیق بلند، با داستان همراه میشود و این همراهی البته مرهون نگارش روان نویسندهای خوشذوق از شخصیت شهید و عشق غاده به اوست. به بیان دیگر نویسنده قلم خود را به کار گرفته تا محتوایی ناب را منتقل کند و در این انتقال، آنچنان محتوا را ارزشمند میداند که هیچ نیازی به ایجاد گره و پیچیده ساختن داستان نمیبیند.
مولف خوب میداند که شهید و همسرش، هر دو اهل قلمند و به همین خاطر به روایتِ صرف ماجرای آنها بسنده نمیکند و قلم ادبی خود را در هرچه زیباتر شدن داستان به گردش درمیآورد. البته سرعت بالای روایت مجال عبارتپردازیهای ادبی و طولانی را از نویسنده میگیرد ولی به هر حال او طبع روان خود را در گوشهگوشهی کتاب به کار میگیرد. توصیف حاصلخیزی لبنان برای زیتون و نخل و جنگ که در سطور پیشین گذشت، نمونهای از توصیفات ادبی نویسنده است. با این وجود، نمیتوان کتاب را دارای قلمی خاص برشمرد. روان است. گیراست. عبارتپردازیها خالی از ابهام است. ولی خاص نیست. قسمت خاص قلم (فارسی دست و پاشکسته) هم مربوط به روایت راوی است و نه قلم نویسنده.
محتوا:
همانطور که در مقدمه بیان شد، انگیزه ایجاد مجموعه «نیمه پنهان ماه» روایت ابعاد کمتر گفته شده زندگی شهدای شاخص است. زندگی این شهدا بارها شنیده شده است و آنچه که مخاطب را پای این کتاب میکشاند، حکایتهای شنیده نشده است. به همین خاطر نویسنده از بیان پیشینه و سایر ابعاد شخصیتی شهید پرهیز میکند و این کار سبب کم شدن حجم کتاب شده است. سبب دیگر حجم کم کتاب، بسنده کردن مولف به ذکر خاطرات شهید است چرا که در دیگر کتب داستانی دفاع مقدس گاه خاطرات دیگران نیز نگاشته شده است. البته نویسنده و راوی در مواردی معدود، به خصوص در اواخر کتاب، به موضوع کتاب چندان پایبند نیستند ولی در مجموع موضوع اصلی همان حکایتهای کمتر شنیده شده از شهید چمران است.
این کتاب روایت یک عاشق از همسر عارف خود است. ادبیات عرفانی، نظیر جمال و جلال الهی، از شهید به راوی سرایت کرده و در کلمات او منعکس است. غاده حکایتهای مختلفی از سختیهای روزگار بیان میکند که در آن حکایت، شهید چمران راوی جمال الهی شده است؛ مثل صحنه غروب آفتاب که شهید چمران در بحبوحه جنگ لبنان به آن خیره شده و میگرید. تأثیر نگاه الهی شهید چمران بر غاده در انتهای کتاب بیشتر جلوهگر شده که همسر شهید با وجود آن که متحمل سختیهای فراوانی شده است بر ادامه دادن مسیر همسر خود اصرار دارد و از شکایتهایی که گاه در ناملایمات روزگار به زبان آورده ابراز پشیمانی میکند.
«که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها» خلاصه روایت عشق در این کتاب است. جانب احساسی عشق اینگونه روایت میشود که آنچنان سیرت دکتر برای راوی جذاب جلوه کرده که تا مدتی بعد از عقد تصور درستی از صورت شهید در ذهن راوی درج نمیشود و او بعد از تذکر دوست خود تازه متوجه سر بی موی همسر خود میشود. و در مقابل، ناملایمتها و سختیهای عشق اینگونه روایت میشود که راوی از شدت ناراحتی در چند جای کتاب از جمله خاطرات مربوط به کردستان، به گریه خود برای وضعیتی که در آن هست اشاره میکند. پس مولف دوسوی عشق را به تصویر کشیده و باید روایت عشق در این کتاب را آمیختهای از محبت و سختی دانست؛ روایتی به دور از فانتزیسازیهای تخیلی.
ماجرای شهید چمران و همسرش در فضای لبنان و ایران (تهران، کردستان و اهواز) رقم میخورد. راوی فضای فرهنگی و اجتماعی لبنان در شرف انقلاب اسلامی و یکی دو سال بعد از آن را روایت میکند ولی در ایران بیشتر دریچه نگاهش به همسر و اتفاق پیرامون خود است و به همین خاطر اطلاعات چندانی از فضای فرهنگی و اجتماعی ایران به دست نمیآید.
مسائلی از قبیل علت و انگیزه شروع جنگ، پیروز جنگ، آغازگر جنگ، مقصر و … در فضای جنگ تحمیلی ایران و همچنین حملات اسرائیل به لبنان و جنگ داخلی لبنان تقریبا مسکوت گذاشته میشود. آنچه که در این میانه بیشتر به چشم میخورد، روایت آسیبهای ناشی از جنگ مثل آوارگی لبنانیهاست که در ابتدای کتاب پررنگ است و روایت مقاومت در انتهای کتاب. روایت مقاومت را باید حاصل جمع عرفان شهید چمران و سختیهای ناشی از عشق که به راوی رسیده است دانست. و این روایت مقاومت، در واقع بیانکننده علت پیروزی در جنگ است.
نشر:
طراحی جلد زیبا و ساده است. طرح یک ماه و مختصر ابری روی آن که نشانه پنهان بودن بخشی از ماه است اشاره به نام کتاب که «نیمه پنهان ماه» است دارد و از این نظر، طرح روی جلد متناسب با نام کتاب طراحی شده است.
کتاب مخاطبی عمومی دارد و البته شاید با توجه به موضوع کتاب اولویت مخاطب جوان بالاتر باشد. باتوجه به این اولویت بهنظر میرسد که طرح روی جلد و حجم کتاب مناسب ذائقه جوانان باشد.
جمع بندی:
تکنگاریهای خاطرات همسران شهدا با تمرکز بر خاطرات کمتر شنیده شده از شهید در قالب یک مجموعه، در اواخر دهه هفتاد کاری بدیع بود. امری که باعث جلب توجه نویسندگان به این سبک و الگوگیری ایشان و در نتیجه جریانسازی آن شد. مجموعه «اینک شوکران» که توسط همین انتشارات یعنی انتشارات روایت فتح منتشر شده، بیشترین قرابت را به مجموعه «نیمه پنهان ماه» دارد و البته موضوع آن در مورد خاطرات همسران شهدای جانباز است. دغدغه نویسنده اولین مجلد از مجموعه «نیمه پنهان ماه»، بیان زوایای کمتر دیده شده از زندگی شهید چمران است که به نظر در رسیدن به مقصود خود موفق بوده است. اگرچه نگاه راوی بر زندگی خود متمرکز است ولی روایتش پر است از مفاهیمی که برای الگودهی به نسل جوان بسیار مناسب است
